nummer van 19/04/2015 door Jeroen Houben

‘Jesus Etc.’ van Wilco

De zwanenzang van een songwriting-duo

Gastblogger Jeroen Houben is filmmaker. Hij regisseert TV-commercials en maakte videoclips voor artiesten als De Jeugd van Tegenwoordig, Yellow Claw en Sef. Op dit moment werkt hij aan twee korte films: ‘Home Suite Home’ en ‘Gips’. 

Wilco – Jesus, Etc. (Lyrics)

Het was rond de eeuwwisseling dat er voor de band Wilco een hoop zou veranderen. Zes jaar eerder waren ze ontstaan uit de ruïnes van Uncle Tupelo: ooit dé leider van de alt.country-stroming. In de jaren erna had Wilco, onder leiding van songwriter Jeff Tweedy, de albums A.M. (1995) en Being There (1996) uitgebracht, beiden voortbordurend op dat bekende americana-geluid. Dat zou veranderen aan het einde van de jaren 90. Jay Bennett, gitarist bij Wilco sinds 1995, was met zijn talenten als multi-instrumentalist een belangrijke spil in de band geworden, en sindsdien uitgegroeid tot Tweedy’s wingman in een band die voorheen maar één songwriter kende.

Overdubben was er niet bij in de dagen van Uncle Tupelo. Sterker nog: het was not done in de alt. country-scene. De studio mocht niet meer zijn dan een verlengde van het podium. Die regel was met Being There al een paar keer stilletjes overtreden. Bij het maken van het derde album Summerteeth ging-ie volledig overboord. Het initiatief daarvan kwam van Bennett, die zijn kans zag om zijn nieuw verworven status binnen de band te laten gelden. Bennett was niet alleen goed met verschillende instrumenten: hij verzamelde ze ook. En na jaren van louter gitaar en piano, besloot hij met Tweedy dat het tijd was om al zijn synthesizers en mellotrons eens van zolder te halen en die op een computer in te pluggen.

Terwijl de twee songwriters het relatief nieuwe pakket Pro Tools binnenstebuiten keerden zat de rest van de band thuis te wachten tot ze iets mochten komen inspelen. Het doet denken aan de tijd van Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band waarin Ringo naar eigen zeggen heeft leren schaken terwijl Lennon en McCartney trachtten een kunstwerk te maken. Ook de sound van Summerteeth roept meteen herinneringen op aan Pepper. Beach Boys-esque harmonieën, maffe synths, ondefinieerbare geluidjes, vijfdubbele echo’s: plots was alles geoorloofd. De mogelijkheden van Pro Tools dicteerden Summerteeth van begin tot eind. Maandenlang zaten Jeff en Jay met een dozijn sigarettenpakjes aan een computer gekluisterd. Er werden honderden lagen over elkaar opgenomen, daaruit werd een selectie gemaakt, en gemonteerd tot een liedje. Het resulteerde in een eclectisch popalbum, dat z’n contrast haalt uit arrangementen van een haast manische vrolijkheid, telkens aangevallen door de gitzwarte teksten van Tweedy.

Wilco – ‘A Shot In The Arm’ (van Summerteeth)

In het begin van 2000 hoorde Tweedy het album Bad Timing van Jim O’Rourke. Een moeilijk te categorisen artiest, die met zijn talent als multi-instrumentalist en producer had meegewerkt aan meer dan tweehonderd albums, van noise-rock iconen als Sonic Youth tot improvisatiemeesters als de Japanse K.K. Null of avant-garde pionier Derek Bailey. Voor zijn solo-opnames leefde O’Rourke eveneens bij de gratie van multitracking. Bad Timing is daarvan het ultieme voorbeeld: De plaat bevat vier lange instrumentale tracks die beginnen met een enkele akoustische gitaar om op epische wijze uit te bloeien tot een wijds landschap aan klankkleur. “It ended up blowing my mind more than just about any record I’d heard in the last five years” bekende Tweedy. Toen Tweedy werd uitgenodigd om op het Noise Pop festival in Chicago te spelen met een andere artiest die hij zelf mocht kiezen, wist hij meteen: dat moest Jim O’Rourke zijn. Als die überhaupt ooit van hem gehoord had. O’Rourke bleek erg gecharmeerd te zijn van Summerteeth, en nam de uitnodiging aan. O ja, en of-ie dan zijn goede vriend en drummer Glenn Kotche mocht meebrengen? Tweedy stemde in.

Jim O’Rourke – ‘Bad Timing’ (van Bad Timing)

Het optreden werd een succes. Er was een klik. Kotche, O’Rourke en Tweedy waren plots een drie-eenheid die elkaar aanvulden op een manier die voor Tweedy nieuw was. Tegelijkertijd stonden er nieuwe opnames gepland met Wilco, waarin de spanning nog steeds te snijden was na het onharmonieuze opnameproces van Summerteeth. Het onvermijdelijke gebeurde: drummer Ken Coomer moest het veld ruimen voor new kid on the block Glenn Kotche. Een wreed besluit, maar ook één die de sound van Wilco vanaf dat punt onmiskenbaar zou veranderen.

WilcoDe volgende stap laat zich raden. Na getroebleerde opnamesessies en een oplopende spanning tussen Tweedy en Bennett werd Jim O’Rourke ingevlogen om zich te bemoeien met de mix. Dat is de offiële uitleg. De minder officiële uitleg is dat Jim achter de knoppen ging zitten en driekwart van de opgenomen sporen weggooide om, samen met Tweedy en Kotche, nieuwe sporen op te nemen. Maar waar Summerteeth een haast kinderlijk experiment is dat zich kenmerkt door overdaad en bombast, is Yankee Hotel Foxtrot een album dat uitblinkt in eenvoud. De werkwijze is misschien niet gek veel anders geweest dan bij Summerteeth, maar de resultaten zijn nauwelijks vergelijkbaar. Yankee Hotel Foxtrot houdt perfect balans tussen conventionele liedjesschrijverij en grensverleggende arrangementen.

Het mooiste liedje van de plaat is ook meteen z’n meest uitgeklede. ‘Jesus Etc.’ werd geschreven volgens de oldschool methode: Jeff had nog een couplet liggen, Jay nog een refrein. Het is hun finest hour als songwriters, en tevens hun zwanenzang als duo. Met de wetenschap dat Tweedy zijn compagnon Bennett een aantal maanden later uit de band zou zetten, waarna de arme drommel een aantal jaren later op 45-jarige leeftijd zou overlijden aan een overdosis pijnstillers, geeft het te denken wat er nog meer voor moois uit was gekomen als de twee bij elkaar waren gebleven.

Wie meer wil weten over het kommerlijke maakproces van ‘Yankee Hotel Foxtrot’ kan ik aanraden om de documentaire ‘I Am Trying To Break Your Heart’ te bekijken. De geschiedenis van Wilco, tot aan hun vijfde album ‘A Ghost Is Born’, wordt beschreven in het boek ‘Wilco: Learning How To Die’ van Greg Kot.

Tags: , , , , , , , , ,

-->