Stravinsky The Rite of Spring Score Part 1

“Taisez-vous, les garces du 16e!” (houd toch je kop, trutten van het 16e!) werd er op 29 mei 1913 vanuit de zaal geroepen toen Stravinsky The Rite Of Spring voor het eerst aan een publiek liet horen. Ik ben nog nooit bij een première geweest waar het er zo heftig aan toe ging. Zijn de tijden veranderd?

Igor Stravinsky werd in 1882 geboren, een achterkleinkind van de welgestelde Poolse en Russische aristocratie. Hij had een comfortabele jeugd, verdeeld over de rijkdommen van Sint Petersburg en lange zomers in het platteland aan de Pools-Oekraïense grens waar hij misschien al in contact kwam met folkmuziek- en invloeden die later in zijn werk terug zouden komen. Hij begon op vroege leeftijd piano te spelen, maar pakte het componeren pas op na het overlijden van zijn vader in 1902. In 1908 werd hij opgepikt door Dhiagilev, de directeur van de befaamde Ballets Russes in Parijs, avonden waarop muziek en ballet gecombineerd werden en inmiddels the place to be waren geworden voor iedereen die wist hoe belangrijk het was er gezien te worden, zowel vanuit Parijs als uit het buitenland. Dhiagilev had een neus voor succes en wist dat schandaal daar vaak aan vooraf moest gaan; hij nam Stravinsky mee naar de Franse hoofdstad om zijn publiek wakker te schudden. De jonge componist begon gemodereerd; hij verbaasde volle zalen met zijn The Firebird en verleidde ze even later allemaal met zijn Petrushka. Maar de commotie rondom Stravinsky was al begonnen.

Voor diegenen waarvoor Debussy een te zoet alternatief was geweest voor de eerdere klassiekers van de voorgaande eeuw, was Stravinsky het goede antwoord. Hij was een bescheiden man, open voor discussie en die openheid was terug te horen in zijn muziek. Een benaderbaar genie, werd hij ook wel genoemd, in contrast met een Wagner die eerder als een god was vereerd. Stravinsky was helder in zijn denken en spreken, en had het ietwat droge maar perfect verzorgde uiterlijk dat daarbij hoorde. Hij was begin 20e eeuw misschien wel een van de modernste mannen van de moderne wereld. Tegelijkertijd was hij ook een radicale vernieuwer; de tijd van de comfortabele muziek was voorbij en de punkers van begin 20e eeuw waren met hun atonale muziek het roer volledig om aan het gooien. Stravinsky hoorde bij die club, maar wist zijn ideeën zo te verpakken dat hij gezien werd als een voorloper, niet een anarchist. Wat liefhebbers van Stravinsky stond te wachten was een muzikale terugkeer naar de aarde, aardse emoties en folklore, vertaald in muziek die abstractie en atonaliteit inderdaad niet schuwde. Rustig achterover zitten bij muziek was, als het aan Stravinsky lag, niet meer van deze tijd.

Op de première-avond van The Rite Of Spring in mei 1913 verzamelden massa’s mensen zich bij de ingang van de Théâthe des Champs Elysées in Parijs. De anticipatie was torenhoog opgelopen. Eenmaal op zijn plek werd het publiek eerst opgewarmd met Les Sylphides van Chopin. Daarna, licht uit. De mysterieuze hoge noten van Stravinsky’s fagot verbraken te stilte. Wat er daarna gebeurde had niemand kunnen voorspellen.

Recensie van de New York Times, negen dagen na de première

The Rite evolueerde snel in een energiek en ongemakkelijk stuk, vol wrange noten en atypische ritmewisselingen waar het chique publiek zich absoluut geen raad mee wist. De moderne choreografie van de Rus Vaslav Nijinsky was net zo moeilijk te slikken. Het geroezemoes vanuit de zaal werd luider en luider, totdat het orkest er nauwelijks meer bovenuit kwam. Men sprak van schande. Er was zelfs een klassenstrijd begonnen: de oude garde uitte zijn ultieme verontwaardiging of liep uit protest weg en de vrije, moderne geesten die het begin van een nieuw tijdperk hoorden, probeerden de kritiek weg te sussen of, en dit is waarschijnlijker, net zo hard tegen de kritiek in te gaan. Het proces van acceptatie ging ondanks alle hysterie toch snel: al in de loop van het stuk koelde het publiek af. Na afloop moesten Stravinsky, Nijinksy en de dansers onder luid gejuich zelfs tot vijf keer toe buigen voor een uitzinnig publiek. De volgende voorstellingen van The Rite werden meteen uitverkocht. Negatieve klanken vanuit de zaal werden alsmaar geringer en de waardering voor Stravinsky groter. Het was even wennen, maar zijn genialiteit werd zo goed als meteen erkend.

Het idee dat mensen zo’n heftige reactie kregen bij het horen van The Rite of Spring zegt wat over de tijdsgeest, maar ook over de manier van muziek beleven. Een première als die van The Rite in Parijs was een van de grootste evenementen van het jaar, hét gespreksonderwerp van de hele stad en ver daarbuiten, met publiek en pers die er op los speculeerden in hoopvolle afwachting van wat ze nu weer voor hun kiezen zouden krijgen. Dat soort premières hebben we ook nu misschien nog, maar iets zegt me dat de anticipatie op en de nasleep van dit soort evenementen aan het begin van de vorige eeuw langer standhield dan we nu gewend zijn. Misschien is een verandering van de tijd daar niet de oorzaak van, maar een gebrek eraan.

Tags: , , , , , , , , ,

-->