nummer van 23/03/2014 door Tom Beek

‘Diminuendo and Crescendo in Blue’ van Duke Ellington

De magistrale saxofoonsolo van Paul Gonsalves

Saxofonist Tom Beek schittert als solist al bijna twintig jaar in de eredivisie van de Nederlandse pop-, theater-, jazz- en studiowereld. Als begeleider en solist maakte hij naam bij de grootste artiesten, van Dizzy Gillespie en Tom Harrell tot Trijntje Oosterhuis, Waylon en Alain Clark. Als hij in 2002 van een ingeklapte long moet herstellen, pakt hij zijn tweede grote passie op: schrijven. Dat blijft hij doen, onder andere op zijn blog, als hij na drie maanden weer kan spelen. Beide passies blijft hij combineren. Hij speelt, maar schrijft, adviseert en spreekt ook over kunst, creativiteit en ondernemen. Momenteel is hij op tour met Mike Boddé en Cor Bakker door de Nederlandse theaters. Tussendoor vond hij tijd om voor ons te schrijven over de magistrale saxofoonsolo van tenorsaxofonist Paul Gonsalves.

Duke Ellington – Diminuendo in Blue

Eerst iets over Ellington. Pianist, componist en bandleider Duke Ellington geldt sinds de big band era als één van de allergrootsten in de jazz. En terecht. Maar halverwege de jaren vijftig zit zijn populariteit flink in een dipje. De wereld raakt in de ban van de rock-‘n-roll. Door de opkomst van bebop en cooljazz, jazzstijlen die een nieuw en jong publiek aantrekken, is de swingmuziek steeds verder op de achtergrond geraakt. De tijd dat men naar ballrooms gaat om de jitterbug te dansen op de muziek van Benny Goodman of Count Basie, lijkt voorbij. Big bands zijn uit de mode, te duur en gaan over de kop. Zelfs een grootheid als Ellington heeft het moeilijk.

Newport

Het Newport Jazz Festival in Rhode Island — een rijke badplaats op zo’n drie uur rijden van New York — is anno 2013 één van de grootste en meest prestigieuze jazzfestivals ter wereld. Het vindt midden in de zomer plaats in een schitterend park, vlakbij het water. Op 7 juli 1956 is het begrip ‘festival’ echter nog nieuw, er is nog weinig publiek en alles gaat nog redelijk knullig met kraampjes en houten stoeltjes. Hoewel er zevenduizend jazzliefhebbers zijn, kan organisator George Wein zich nog geen al te grote risico’s veroorloven. Ellington speelt, maar de avond belooft niet veel goeds.

De gig

In eerste instantie verloopt het optreden van Duke Ellington in het Freebody Park buitengewoon rommelig. Het is not happening en iedereen heeft er de pest in. Teleurgesteld druipt het festivalpubliek langzaam af, richting de parkeerplaatsen. Ellington gebruikt zijn pauze om – voor het eerst in zijn leven – een peptalk te houden voor zijn orkest.

Onder druk van de festivalbonzen houdt hij zijn speech veel korter dan gepland. Ondanks het feit dat er nog vier orkestleden ontbreken, begint The Duke aan de tweede set en roept zijn oude compositie ‘Diminuendo and Crescendo in Blue’ af. Het tweedelige stuk heeft een swingend interlude: een blues, waarin tenorsaxofonist Paul Gonsalves naar voren stapt en alle ruimte krijgt voor zijn solo.

Gonsalves

Gonsalves, moet u weten, is een echte swing-saxofonist. Naast zijn lange samenwerking met Ellington vormen alcohol en drugs de rode draad in zijn leven. Gonsalves onderscheidt zich met een tegelijk omfloerst en robuust geluid en de timing van een stoomboot uit de Mississippi. Zijn spel houdt een beetje het midden tussen Lester Young en Coleman Hawkins: het sierlijke van de één, gecombineerd met de harmonische lenigheid van de ander. Toch heeft Gonsalves een eigen onmiskenbare, extravagante stijl vol harmonische spitsvondigheden. Op 7 juli 1956, de bewuste avond, heeft Gonsalves het heilige vuur.

Frenzy

Vanaf de pianokruk schreeuwt Ellington hem opgewonden toe. Ook drummer Sam Woodyard heeft er zin in en zet de beat extra dik aan. Het swingnummer wordt goed opgepikt door het ietwat verraste publiek, dat tot op dat moment keurig in stoeltjes zit te luisteren. Gonsalves swingt als de brandweer.

Dan, in het zevende chorus, gebeurt het.

Een hoogblonde dame in het publiek staat op en begint te dansen. Niet een béétje. Elaine Anderson danst zo aanstekelijk dat mensen massaal opstaan om naar haar te kijken. Ze beginnen te schreeuwen. Anderen beginnen zelf te dansen. In enkele ogenblikken verandert het publiek in een wilde, onoverzichtelijke dolle boel. En Gonsalves maar spelen!

Jazzjournalist Leonard Feather was erbij en schreef in Down Beat Magazine zijn getuigenverslag :

Here and there in the reduced, but still multitudinous crowd, a couple got up and started jitterbugging. Within minutes, the whole of Freedom Park was transformed as if struck by a thunderbolt … hundreds of spectators climbed up on their chairs to see the action; the band built the magnificent arrangement to its perennial peak and the crowd, spent, sat limply wondering what could follow this.

De pleuris lijkt uitgebroken. Organisator George Wein is bang dat er rellen uitbreken en maant Ellington te stoppen. Maar die weet van geen ophouden. Gonsalves speelt in totaal maar liefst zevenentwintig rondjes. Ellington dirigeert de avond naar een kokende climax en het orkest krijgt een minutenlang durende ovatie. In bovenstaand YouTube-filmpje wordt het verhaal nog eens verteld.

Epiloog

Wie erbij was, heeft het er nóg over. Een onvergetelijk concert, dat breed wordt uitgemeten in de krant. Ellington is weer een superster. Zijn album Ellington at Newport wordt één van zijn grootste successen. Een paar weken later prijkt het gedistingeerde hoofd van Ellington op de cover van Time Magazine.

Na het succes in Newport werd ‘Diminuendo and Crescendo in Blue’ vaak op verzoek gespeeld en op verzoek zou Gonsalves zijn solo nog heel vaak spelen, soms tot wel zeventig (!) chorussen. Enigszins onderbelicht in zijn carrière was dat Gonsalves een grootmeester was in het spelen van ballads.

Tags: , , , , , , , , , ,

-->