nummer van 24/01/2014 door

‘Jastar Amenge Dur’ van Kostas Pavlidis

Een reis van oost naar west

Jastar Amenge Dur

Latcho Drom uit 1993 is een prachtig docudrama over de muzikale wereld van de Roma, waarin geen gebruik wordt gemaakt van dialogen of een voice-over. Regisseur Tony Gatlif, Algerijns-Frans en van Roma-afkomst, voert ons mee naar Noord-India, waar de trektocht van de nomadische zigeuners begint, en die uiteindelijk via Egypte en Turkije naar Europa zal voeren. De reis, veelal te voet, te paard of via het water, wordt ondersteund door liederen en een voor elke regio kenmerkende dans. De muzikale ontwikkeling is sterk merkbaar vanaf het moment dat we van Indische klanken overgaan naar de Arabische invloed op de muziek, waarna Roemenië en Hongarije het soort deuntjes laten horen waarmee we zigeuners doorgaans associëren: afwijkende maatsoorten, violen, een driftig lopende bas en opzwepende ritmes. Kleur vult het beeld en muziek is alom aanwezig, maar de trektocht is opgejaagd omdat Roma nergens écht welkom zijn.[1]

Als dochter van een Servisch-Macedonische moeder die meer zingend dan pratend door het leven gaat, duurde het niet lang voordat ik met Romamuziek in aanraking kwam. Vooral die uit Rusland kon ons erg bekoren. Misschien omdat we ons herkenden in de taal, hoewel ik nooit helemaal heb begrepen waar de liedjes, die we uiteindelijk zelf zijn gaan zingen, over gingen. Over liefde waarschijnlijk. Over verdriet en lijden. De dood. Grootse thema’s, met veel gevoel voor drama en esthetiek uitgevoerd. Dat we fonetisch zongen weerhield ons publiek er niet van geraakt te zijn; de melodieën van de nummers en de emotie in onze stemmen leken zwaarder te tellen. Ik heb in mijn jeugd meer ‘zigeunermuziek’ geluisterd dan naar MTV gekeken, durf ik wel te stellen. Maar áls ik MTV keek, dan kwam de zigeunerin – het stereotype beeld ervan althans – alsnog in beeld, inclusief tarotkaarten, een waarzegster, lange rokken, kralen en een tall dark stranger, nooit te beroerd voor een gepassioneerd dansje. In populaire cultuur wordt het nomadenbestaan van zigeuners geromantiseerd maar ook geridiculiseerd, tijdschriften wijden hele modereportages aan ‘the gypsy look’, zich nauwelijks bewust van het schrijnende contrast tussen de fonkelende en rinkelende armbanden van honderd dollar per stuk en de armoede waarin zigeuners doorgaans leven.

Eén cd met zigeunermuziek die thuis werd gedraaid kan ik me nog goed herinneren: een verzamelaar met ‘gypsy’ muziek van over de hele wereld. Een reis van, inderdaad, India naar het westen. Via Bulgarije en Roemenië naar Ierland en Frankrijk, van Turkije naar Griekenland en Spanje. Taraf de Haïdouks was de enige naam op het cd-hoesje dat ik herkende. De meeste liedjes luisterden makkelijk weg, dienden als achtergrondmuziek vanwege de herhalende klanken door verschillende ondefinieerbare instrumenten en alle onverstaanbare teksten die gescandeerd werden. Totdat een nummer begon waarin alleen gitaar- en vioolspel te horen was. De melodie in de intro leek al een tragisch verhaal te vertellen. Na ruim anderhalve minuut begon een stem te zingen. Ik weet nog dat ik dacht: wow! Wat een bijzondere vrouw dit, zo doorleefd als ze klinkt, zo wijs en klaar met het leven, klaar om haar ervaringen door te geven aan een volgende generatie. Met die gedachte luisterde ik het liedje af, waarna ik het hoesje pakte en de naam Kostas Pavlidis achter de titel ontwaarde. Een man?

Niet zomaar een man: de Griekse zanger Kostas Pavlidis van Roma-afkomst, die nog geen 26 was toen hij ‘Jastar Amenge Dur’ inzong voor het album I Periplanisi (2000) – een nummer dat een jaar later ook op verzamelaar Rough Guide: Music of the Gypsies (2001) zou staan. Kostas’ muzikale interesse begon, zoals bij veel Roma, op jonge leeftijd, en was aangewakkerd door oudere familieleden, vrienden én een van zijn leraren van de basisschool. Die laatste liet hem kennis maken met Menelaos Karamaghiolis, een regisseur die bezig was met Rom (1989), een Griekse documentaire over de grootste minderheid in Europa: de Roma. Kostas was nog geen vijftien toen hij een kleine rol in de film mocht spelen en enkele liedjes voor de soundtrack opnam. Alles wees erop dat Kostas een goede vertegenwoordiger van Romamuziek zou worden. ‘Jastar Amenge Dur’ is het ultieme bewijs.

  1. [1]De gehele film is via YouTube te bekijken.

Tags: , , , , , , ,

-->