nummer van 27/09/2013 door

‘Rhapsody In Blue’ van George Gershwin

een muzikale caleidoscoop van Amerika

George Gershwin Rhapsody in Blue for solo Piano.wmv

Het eerste nummer dat de destijds zeventienjarige George Gershwin (1898-1937) in 1916 uitbracht, leverde hem een schamele vijf dollar op. ‘When You Want ‘Em, You Can’t Get ‘Em’ sloeg jammer genoeg niet aan, waarmee ook Gershwins vernieuwende spel nog niet als dusdanig werd opgemerkt. De talentvolle jongen was twee jaar eerder van school gegaan en had een baantje bij een uitgeverij van bladmuziek weten te scoren, waarmee hij 15 dollar per week verdiende; als pianospelende ‘song-plugger’ hielp hij muziekwinkels hun bladmuziek te promoten en te verkopen, begin twintigste eeuw niet zelden de manier om hits te adverteren. De uitgeverij maakte deel uit van de Tin Pan Alley, een groep producers, uitgevers en liedjesschrijvers die zich vestigden in het gebied rond West 28th Street tussen Fifth and Sixth Avenue in Manhattan, New York, dat de naam Tin Pan Alley droeg. Als collectief waren zij verantwoordelijk voor een groot deel van de populaire Amerikaanse muziek in de late negentiende en vroege twintigste eeuw.

Screen Shot 2013-09-27 at 11.42.24 AMIn zo’n omgeving kon het Gershwin natuurlijk niet aan inspiratie ontbreken; een jaar later schreef hij ‘Rialto Ripples’, wat doorging voor novelty rag of novelty piano, een stijl gebaseerd op de ragtime van de jaren 10, maar dan alleen geschreven voor de piano. Vergeleken met de ragtime, dat als één van de muzikale bronnen van de jazz wordt gezien, echter een stuk sneller, swingender en moeilijker te spelen. ‘Rialto Ripples’ werd een bescheiden commercieel succes, maar zijn eerste échte hit zou niet lang daarna volgen. Gershwin had namelijk de jonge tekstschrijver Irving Ceasar ontmoet, met wie hij onder andere ‘Swanee’ schreef, een opname waarvan er uiteindelijk meer dan een miljoen exemplaren zijn verkocht. Nogal een prestatie voor twee jonge twintigers, helemaal als het waar is dat ze het liedje schreven tijdens een tien minuten durende busrit door de straten van Manhattan. Het nummer wordt inmiddels vooral geassocieerd met Broadway-zanger Al Johnson, die Gershwin ‘Swanee’ zag spelen op een feestje en het lied besloot op te nemen in zijn eigen repetoir. De tijd van de vijf schamele dollars was voorgoed voorbij.

Gershwin was op dreef en nam in de jaren die volgden niet minder dan honderveertig pianowerken op, zowel onder zijn eigen naam als onder verschillende pseudoniemen. Het schrijven van liedjes werd zijn voornaamste bron van inkomsten. Maar vanaf het moment dat Gershwin musicaldirecteur William Daly ontmoette, begon hij Broadway te ontdekken. Samen met Daly schreef hij de muziek voor musicals als Piccadilly to Broadway (1920) en For Goodness’ Sake (1922). Ook begon hij met zijn broer Ira Gershwin samen te werken; de twee schreven Lady, Be Good (1924) en Funny Face (1927), twee musicals waarin broer Fred en zus Adele Astaire schitterden. Gershwin zou liedjes blijven schrijven, voornamelijk voor musicals en toneel, maar ondertussen was hij alweer bezig met een volgende stap, een volgende stijl die hem altijd al had geïnspireerd: klassieke muziek. Maar het idee voor ‘Rhapsody In Blue’, Gershwins eerste stuk met klassieke elementen, kwam niet vanzelf.

Het was bandleider en orkestdirecteur Paul Whiteman die Gershwin uitnodigde een muziekstuk te schrijven voor een all-jazz concert dat hij in februari 1924 wilde geven in de Aeolian Hall in New York. Met nog vijf weken te gaan werd de druk flink opgevoerd, maar Whiteman had alle vertrouwen in Gershwin, die op zijn beurt de uitdaging aangreep om als componist definitief naam te maken. Het openbaar vervoer bleek vervolgens opnieuw de plek waar zijn ideeën vorm zouden krijgen; in de trein naar Boston werden de eerste contouren van ‘Rhapsody In Blue’ geschetst, zoals hij tegen zijn eerste biograaf Isaac Goldberg in 1931 zou zeggen:

It was on the train, with its steely rhythms, its rattle-ty bang, that is so often so stimulating to a composer – I frequently hear music in the very heart of the noise…. And there I suddenly heard, and even saw on paper – the complete construction of the Rhapsody, from beginning to end. No new themes came to me, but I worked on the thematic material already in my mind and tried to conceive the composition as a whole. I heard it as a sort of musical kaleidoscope of America, of our vast melting pot, of our unduplicated national pep, of our metropolitan madness. By the time I reached Boston I had a definite plot of the piece, as distinguished from its actual substance.

“A sort of musical kaleidoscope of America” – hij had het stuk aanvankelijk ‘American Rhapsody’ willen noemen – een tekenende uitspraak van een ambitieuze componist die op dat moment nog maar 25 jaar oud was. Gesterkt door Whitemans vertrouwen ging de definitieve versie begin februari naar Whitemans arrangeur Ferde Grofé, die het geheel orkestreerde, waarmee het stuk acht dagen voor de première werd voltooid. Hoewel de reacties zowel kritisch als lovend waren, was het verkoopsucces enorm. Maar het was vooral Gershwins talent en oog voor vernieuwing dat was opgemerkt. Hij had een stuk geschreven dat uit contrasten bestond, uit jazz en klassiek, waarin ritmische pianosolo’s worden afgewisseld met stukken waarin het orkest de boventoon voerde. In de video hierboven hoor je de versie met enkel piano. Niet omdat de uitvoering met orkest niet mooi genoeg is, maar omdat Gershwin het als componist nooit zover had kunnen schoppen als hij zelf niet zo fantastisch kon spelen. Alles wat hij als ‘song-plugger’ en beginnend liedjesschrijver leerde, hoor je terug in deze kale pianoversie. Alles wat je over George Gershwin zult leren, komt samen in het beste werk dat hij ooit schreef: ‘Rhapsody In Blue’.

Tags: , , , , , , , , , , , , , , ,

-->